Na wstępie – czym są meridiany? To kanały energetyczne, które używają powięzi oraz interstitium (śródmiąższe) aby wykonywać swoje zadania, zgodnie z wiedzą z zakresu akupunktury i medycyny chińskiej. Powięź zbudowana jest z kolagenu, który jest piezoelektryczny – pod wpływem bodźca mechanicznego generuje mikroskopijne ładunki elektryczne. Takim bodźcem jest manipulacja igły w punkcie akupunkturowym.

1. Reakcja w miejscu wkłucia
Wprowadzenie cienkiej igły pobudza zakończenia nerwowe w skórze, mięśniach i tkance łącznej. Skutkiem jest lokalna reakcja tkanek:
• uwalnianie neuropeptydów (m.in. peptydu związanego z genem kalcytoniny, CGRP,oraz substancji P), które rozszerzają naczynia krwionośne i poprawiają miejscowe ukrwienie,
• zwiększone uwalnianie adenozyny, substancji o działaniu przeciwbólowym, co wykazano w badaniach na zwierzętach,
• rozluźnienie napiętych pasm mięśniowych i punktów spustowych, co może zmniejszać ból i sztywność.
Badania nad tkanką łączną pokazują też, że obrót igły powoduje nawinięcie włókien kolagenowych i mechaniczną stymulację fibroblastów. Ten proces, zwany mechanotransdukcją, może wpływać na lokalne procesy gojenia i napięcie tkanek.
2. Hamowanie bólu na poziomie rdzenia kręgowego
Igła pobudza włókna nerwowe (głównie Aδ oraz zakończenia czuciowe w mięśniach), a sygnał trafia do rogów tylnych rdzenia kręgowego. Zgodnie z klasyczną teorią bramki kontrolnej Melzacka i Walla, aktywacja tych włókien może przyhamować przewodzenie bólu z innych włókien. To jeden z powodów, dla których punkty w pobliżu bolącej okolicy często działają szczególnie dobrze.
3. Endogenne opioidy – „własne leki przeciwbólowe” organizmu
Jednym z najlepiej udokumentowanych mechanizmów jest uwalnianie endorfin, enkefalin i dynorfin. Dowodem jest eksperyment, w którym podanie naloksonu (blokera receptorów opioidowych) osłabia efekt przeciwbólowy akupunktury. Co ciekawe, elektroakupunktura o różnych częstotliwościach uruchamia różne peptydy: niskie częstotliwości sprzyjają uwalnianiu endorfin i enkefalin, a wysokie – dynorfin.
4. Wpływ na mózg i układ nerwowy
Sygnały z miejsca wkłucia docierają do struktur mózgu zaangażowanych w kontrolę bólu i emocji, m.in. do istoty szarej okołowodociągowej i jąder szwu. Uruchamiają one zstępujące szlaki hamujące ból, w których pośredniczą serotonina i noradrenalina. Badania z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) wykazują, że akupunktura zmienia aktywność obszarów układu limbicznego odpowiedzialnych za emocjonalny wymiar bólu i reakcję na stres. Może to wyjaśniać, dlaczego pacjenci często opisują nie tylko ulgę w bólu,ale też odprężenie i lepszy sen.
5. Autonomiczny układ nerwowy i procesy zapalne
Akupunktura może modulować równowagę między układem współczulnym a przywspółczulnym, co obserwuje się m.in. jako zmiany zmienności rytmu serca i uczucie głębokiego rozluźnienia. W ostatnich latach opublikowano również badania na zwierzętach wskazujące, że stymulacja określonych punktów może uruchamiać szlaki neuroimmunologiczne, w których uczestniczy nerw błędny i nadnercza, a efekt przeciwzapalny zależy od miejsca i siły stymulacji. To dynamicznie rozwijająca się dziedzina, a jej znaczenie kliniczne u ludzi wymaga jeszcze potwierdzenia.

Podsumowanie
Akupunktura to nie magia ani wyłącznie placebo. To metoda, która poprzez stymulację nerwów i tkanek uruchamia konkretne procesy: miejscowe, rdzeniowe i mózgowe, w tym wydzielanie endogennych opioidów i modulację układu autonomicznego. Choć wiele szczegółów wciąż jest badanych, fizjologiczne podstawy jej działania są coraz lepiej poznane.